اربعین بزرگترین اجتماع دینی سالانه در جهان است
30/06/1400 18:28

محمدرضا پویافر در نشست معرفی و بررسی کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» گفت: اربعین بزرگترین اجتماع دینی است که سالانه برگزار می‌شود و مهمترین تمایز پیاده‌روی اربعین و آیین‌های زیارتی جهان، تمرکز در خیر دینی در اربعین است؛ در بسیاری از پیاده‌روی‌های زیارتی اساسا چیزی به نام نذر و خیرات رایگان نمی‌بینید.

 

به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران ، نشست معرفی و بررسی کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» به مناسبت اربعین حسینی دو‌شنبه (بیست‌و‌نهم شهریورماه 1400) به همت خانه کتاب و ادبیات ایران و با همکاری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه امام صادق (ع) با حضور محمدرضا پویافر (نویسنده و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم انتظامی امین)، جبار رحمانی (منتقد و عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات اجتماعی و فرهنگی)، محسن صبوریان (منتقد و عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران)، مهشید رضایی (نویسنده) و محمد نصراوی (دبیر نشست و دانشجوی دکتری رشته سیاستگذاری فرهنگی) برگزار و به صورت زنده از آپارات و پلتفرم اسکای روم پخش شد.

ادبیات علمی حوزه زیارت کافی نیست
در ابتدای نشست معرفی و بررسی کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» محمدرضا پویافر با اشاره به ایده، محتوا، ویژگی‌ها و مخاطبان کتاب گفت: در سال 1396 فرصتی برای انجام یک کار پژوهشی کیفی در میدان زیارتی اربعین پیش آمد و به همراه یک تیم 10 نفره کار را آغاز کردیم که بسیار تجربه جذابی بود به جهت حضور گروهی همدل و موضوعی که نسبت به آن تعلق خاطر داشتیم.



وی عنوان کرد: مساله مهم بعد از خود ذات اربعین، خدمات و فعالیت‌های خیر دینی در اربعین بود؛ در کتاب «آیین نیکی» که به زودی از نشر آرمان منتشر می‌شود به بحث‌های نظری مقدماتی و مطالعه و مرور اولیه درباره پیاده‌روی‌های زیارتی پرداختیم. اما ایده نوشتن کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» از زمان انجام این پژوهش شکل گرفت و برای اجرایی شدن آن از خانم رضایی کمک گرفتم و در نتیجه این کتاب هفته گذشته منتشر شد.



این نویسنده همچنین بیان کرد: در حوزه زیارت، ادبیات علمی، ادبیاتی که با نگاهی همدلانه و در عین‌حال با نگاهی از چشم ناظر بیرونی به زیارت بپردازد، خیلی زیاد نیست؛ به ویژه اگر قرار باشد زیارت‌های مختلف در جهان را با هم مقایسه کند. تعدادی مقاله و کتاب وجود دارد که تمرکز آن‌ها بیشتر روی آیین‌های زیارتی است که پیاده‌روی وجه مهمی در تعریف هویت آن باشد. اما بیشتر منابع، مطالب پراکنده‌ای هستند که در سایت‌ها و پایگاه‌های اینترنتی وجود دارد. بنابراین نوشتن این کتاب با دشواری‌هایی همراه بود؛ اگر قرار بود آیین‌های زیارتی موردنظر را معرفی کنیم و ویژگی‌های آن را بیان کنیم مجبور بودیم به زبان اصلی مراجعه کنیم، حتی منبع به زبان انگلیسی هم وجود نداشت. گاهی با کمک بعضی از ابزارها و تطبیق با ترجمه انگلیسی مجبور بودیم از زبان‌های دیگری استفاده کنیم تا از درستی اطلاعات و ترجمه اطمینان پیدا کنیم.



این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم انتظامی امین تصریح کرد: این کتاب به هفت آیین پیاده‌روی زیارتی پرداخته است و برای انتخاب این آیین‌های زیارتی معیارهایی مدنظر بود؛ از این جهت که پیاده‌روی به سمت مقصد باید بخش مهمی از زیارت مورد نظر باشد. اگر مهمترین زیارت در دنیای اسلام را حج بدانیم در این کتاب بررسی نشده است چرا که پیاده‌روی به سمت کعبه از سوی مسلمانان بخش مهمی از این زیارت نیست. زیارت کربلا در این کتاب مدنظر ما نبود چرا که در بقیه ایام سال، زیارت کربلا مقارن با پیاده‌روی نیست. اما پیاده‌روی اربعین هویت خاصی دارد که بدون گام‌های پیاده زائران تعریف نمی‌شود. بنابراین ترکیبی از ویژگی‌های جمعیت یا اهمیت فرهنگی آن در پیروان اجتماعی دینی را انتخاب کردیم.



وی در ادامه اظهار کرد: زیارت معروف کامینو دِ ساتیاگو در اسپانیا، جمعیت کمتری نسبت به سایر پیاده‌روی‌ها دارد اما به دلیل اهمیت فرهنگی آن در اروپا و مسیحیت کاتولیک (که به نوعی پایتخت فرهنگی و مرکز فرهنگی-مذهبی اروپا تلقی می‌شود) از سوی ما در این کتاب بررسی شده است. بعضی از آیین‌های زیارتی هم به جهت قدمت اهمیت داشتند که بررسی شدند. به طور کلی در این کتاب به بررسی آیین زیارتی کومبه ‌میلا در هند، ۸۸معبد در ژاپن، کامینو دِ ساتیاگو در اسپانیا، فاطیما در پرتغال، گوادالوپ در مکزیک، پیاده‌روی اربعین در عراق و... پرداخته شده است. 



او همچنین گفت: این کتاب یک فصل نهایی دارد که ناظر به مساله امروزی ما با عنوان دین و زیارت در دوران کرونا است و در این فصل با عنوان «از کربلا تا گوادالوپ» پیاده‌روی‌هایی زیارتی از نظر مواجه زائران، آیین‌های زیارتی، گردانندگان و اداره‌کنندگانشان با دوران همه‌گیری کرونا مقایسه و بررسی شده است. این کار به صورت مقاله‌ای در ویژه‌نامه «دین و کرونا» فصلنامه مطالعات اجتماعی منتشر شد. از بین هفت آیین انتخاب شده، چهار آیین زیارتی در مواجه با کرونا مقایسه و تحلیل شدند. در این بررسی برگزاری شکل مجازی و محدودیت‌های ناشی از کرونا، مواجه زائران با پزشکی مدرن و ملاحظات آن در دنیای معاصر مد نظر قرار گرفت. در نهایت یک نتیجه‌گیری شد و از این جهت اهمیت دارد که تلاش شد مرور مجدد و خلاصه‌ای بر همه آیین‌های زیارتی موردنظر که در سایر فصل‌ها به تفسیر تشریح شده بودند، داشته باشیم.



پویافر عنوان کرد: وجوه اشتراک و افتراق پیاده‌روی‌های زیارتی و شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها از جهات مختلف همچون مسیر پیاده‌روی، داشتن مقصد مقدس، حرکت به سمت مقصد مقدس و... با نگاه اجتماعی و رویکرد جامعه‌شناسی بر اساس یک بنیان نظری بررسی و تحیل شد. در انتهای نتیجه‌گیری به این مهم پرداخته‌ایم که چطور می‌شود همزمان که سکولار شدن در همه جوامع در حال رشد است میل به زیارت هم در همه جوامع در حال رشد است.



این نویسنده با بیان این‌که در هر فصل این کتاب یک مقدمه گفته شده است، مطرح کرد: در انتهای هر فصل تعدادی از فیلم‌های مستند و سینمایی مربوط به آیین پیاده‌روی معرفی شده‌اند. هدف این اثر فقط مخاطب پژوهشگر و دانشجویان نیست بلکه علاقه‌مندان به حوزه زیارت می‌توانند از این کتاب استفاده کنند. در هر فصل اگر نیاز بود کدهای QR قرار دادیم تا علاوه بر دیدن عکس‌ها و تصاویر موجود در کتاب مخاطب بتواند با اسکن این QR ویدئوهای مربوط به آیین پیاده‌روی زیارتی را نیز ببینید. این کار کمک می‌کند که کتاب از سطح متن به پویایی بیشتر برسد و به تصویرسازی کامل‌تر در ذهن مخاطب کمک کند تا بتواند خود را در موقعیت آن زیارت قرار دهد و ارزیابی بهتری داشته باشد.



او همچنین بیان کرد: گاهی در مواجه با پیاده‌روی اربعین با این نظر مواجه هستیم که نه‌تنها بزرگترین اجتماع زیارتی مسلمانان بلکه بزرگترین اجتماع زیارتی بشری جهان است. اما برای خود من این سوال مطرح بود که آیا این گونه است یا خیر؟ این پژوهش می‌توانست به ما کمک کند. پیاده‌روی اربعین بزرگترین اجتماع جهان نیست بلکه بزرگترین اجتماع جهان  کومب‌ملا در هند است که هر پنج سال یکبار برگزار می‌شود.  اما می‌توانیم از اربعین به عنوان بزرگترین اجتماع دینی که سالانه برگزار می‌شود اسم ببریم. تعدادی از این آیین‌های زیارتی در طول سال انجام می‌شوند اما وقتی از پیاده‌روی اربعین صحبت می‌کنیم منظور ما اجتماعی است که حداقل از پنج مسیر به سمت کربلا و حرم امام حسین(ع) پیاده حرکت می‌کنند و در مدت 20 روز تا یک ماه جمعیت حدود بیست میلیون نفر گرد هم می‌آیند. مهمترین تمایز پیاده‌روی اربعین و آیین‌های زیارتی جهان، تمرکز در خیر دینی در اربعین است. در بسیاری از پیاده‌روی‌های زیارتی اساسا چیزی به نام نذر و خیرات رایگان نمی‌بینید. 



محمدرضا پویافر در پایان سخنان خود گفت: ما در دریا و اقیانوسی سیر می‌کردیم و سعی‌کردیم اجسام با ارزشی را نشان دهیم و با هم مقایسه کنیم. برای همین به فرصت بیشتری نیاز داریم که کتاب را ورق بزنیم و به عنوان یک ناظر بیرونی کتاب را ببینیم تا به پیوند، اشتراک و افتراق آن پی ببریم اما فرصت کافی وجود نداشت تا به لحاظ نظری بیشتر از این به آن بپردازیم.



سوال، ستون فقرات هر پژوهش
در ادامه نشست معرفی و بررسی کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» محمد نصراوی که دبیری نشست را برعهده داشت عنوان کرد: ستون فقرات هر پژوهشی سوال آن پژوهش است. چه خللی در ادبیات پژوهش دیدید که سراغ این پژوهش رفتید؟ این پژوهش حول چه سوالی تالیف شده است؟ آیا جایگاه کتاب در ادبیات پژوهشی مربوط به جامعه‌شناسی زیارت روشن است؟ عکس‌های مربوط به اربعین که در فصل اول استفاده شده عموما قدیمی است یا عکس‌هایی هستند که از آرشیو اینترنتی تهیه شده‌اند؟ پیشنهاد می‌کنم از عکس‌های جاندارتر یا عکس‌هایی که از سوی مولف تهیه شده، استفاده شود. در بخش مستند، صرفا از دو مستند در این زمینه نام برده شده است درحالی که وحید چاوش با مستند معروف «شما چه کسی هستید» در معرفی آیین اربعین نقش بسیار موثری ایفا کرده است اما در فصل اول به این مستند اشاره نشده است.

 

وجه مهم کتاب، ارائه اطلاعات فرهنگی و تطبیقی مذاهب
جبار رحمانی از دیگر سخنرانان حاضر در نشست با بیان این‌که تقریبا در حوزه مطالعات زیارت تهی هستیم، اظهار کرد: در این حوزه کارهای موردی از سوی آقای پوریانفر، حسام مظاهری و دیگران انجام شده است اما با توجه به اهمیت زیارت در جامعه ایران و سبقه‌ای که وجود دارد، خیلی عقب هستیم. این کتاب با توجه به اهمیت زیارت و ادبیات مطالعات علمی آن اهمیت دارد. ما معمولا وقتی از پدیده‌های دینی صحبت می‌کنیم یا درباره ایران یا جهان مسیحیت و یهودیت است و اطلاعات به ویژه تجربه زیسته زیادی از سایر ادیان نداریم. اما این کتاب درباره شناخت فرهنگی و تطبیقی مذاهب به ما اطلاعات خوبی داده است که وجه مهم کتاب به حساب می‌آید.



رحمانی ادامه داد: استفاده از QR و ابزارهای تولید داده در کتاب هوشمندانه و دقیق انجام شده است و بهتر بود آن را در آپارات بارگذاری می‌کردید. این کار ایده خوبی بود و به مخاطب در فهم بهتر کتاب کمک می‌کند. در قسمت‌هایی از کتاب تلفظ‌ها متغیر است و رسم‌الخط یکی نیست؛ یک بخش این ایراد به مولف و بخش دیگر به ویراستار بر می‌گردد اما ناشر نیز در این زمینه کوتاهی کرده است. به لحاظ فرمی هم دقت لازم صورت نگرفته است؛ به عنوان نمونه نقشه‌هایی که لازم نبود رنگی باشند رنگی آمده‌اند و برعکس. در کتاب درباره اربعین QR گذاشته نشده است در حالی که درباره اربعین فیلم، مستند و عکس فراوان وجود دارد و می‌شد از آنها در کتاب استفاده کرد. فرم کتاب باید زیباتر می‌شد و این ایراد ناشر است؛ حیف است کتابی با این ارزش به این شکل باشد. همچنین بهتر بود عکس‌ها در اندازه‌های کوچکتری چاپ می‌شد تا حجم کتاب کاهش پیدا می‌کرد. از دیگر ایرادهای کتاب یک دست نبودن محتوا در بخش‌هایی از کتاب است.



جبار رحمانی در پایان سخنان خود گفت: پیشنهاد می‌کنم در چاپ بعدی مقدمه مفصل تئوریک آورده شود. در این کتاب گفت‌وگویی درباره مطالعات زیارت به عنوان یک مساله مهم و جدی، انجام نشده است. رویکرد جامعه‌شناسی موجود در عنوان کتاب خیلی در کار خودش را نشان نمی‌دهد و در متن به متغیرهای اجتماعی مثل سیاست، اقتصادِ دین، تحولات جهان جدید و... اشاره شده است اما مخاطب برای رسیدن به آنها باید در کتاب جست‌وجو کند و درباره این متغییرها یکسان صحبت نشده است. همچنین در قسمتی وجه توصیفی پیدا می‌کند و وجه تحلیلی آن دیده نمی‌شود. درحالی که باید وجه تحلیلی و تئوریک در کتاب پررنگ باشد و نویسنده به درک نظری خودش بپردازد. کتاب از این جهت نیاز به کار دارد.



بررسی هفت آیین مذهبی در کتاب کاری ارزشمند است
در ادامه نشست معرفی و بررسی کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» محسن صبوریان با بیان این‌که رویکرد کتاب دانش‌نامه‌ای است، صریح کرد: آگاهی نسبت به آمارهای مقایسه‌ای و ویژگی‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... درباره زیارتگاه‌های مختلف داریم و این کتاب در پاسخ به این نیاز نوشته شده است. ایده نظری در کتاب دیده نمی‌شود اما همین که بتوانیم این هفت آیین را در کنار هم داشته باشیم و ابعاد مختلف فرهنگی-اقتصادی این مناسک و آیین‌های زیارتی را بررسی کنیم، ارزشمند است.



وی ادامه داد: ایرادات کتاب به ناشر آن بر می‌گردد. یک‌دست شدن آوانگاری به زبان دیگر چیزی است که خواندن را با مشکل مواجه می‌کند و فهم آنها برای خواننده ناآشنا به متن سخت است. با این وجود هدف دانش‌نامه‌ای این کتاب به ویژه در آیین‌هایی که برای ما شناخته شده نیست خیلی محقق نشده است. به عبارتی حلقه پیوستی وجود ندارد و خواننده احساس می‌کند یک داده ارائه شده و نمی‌توان بین آنها پیوندی ایجاد کرد.



این منتقد به نویسنده کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» پیشنهاد کرد: چند سوال یا کلیشه در ابعاد مختلف کنار می‌گذاشتید تا بر اساس آن به هفت آیین پاسخ دهید؛ در این صورت امکان مقایسه بین آیین‌ها فراهم می‌شد. کلیشه‌هایی مانند چند فرهنگی یا تک فرهنگی، قومیتی یا غیرقومیتی، سال، زبان، شخصیت، آمارها، مسیرها و... قابل استفاده بودند. این شیوه جنبه دانش‌نامه‌ای کار را تقویت می‌کرد و به خواننده امکان مقایسه تطبیقی می‌داد.



محسن صبوریان در پایان سخنان خود گفت: با وجود فراوانی عکس‌ها اما با کیفیت چاپی منتشر نشده‌اند. تصاویر به ویژه نقشه‌ها خوانا نیستند. از این جهت می‌شد اندازه آنها را کاهش داد تا حجم کتاب کاهش پیدا کند. بهتر بود منبع هر عکس مشخص می‌شد اما در کتاب به منبع عکس‌ها اشاره‌ای نشده است.



پیاده‌روی اربعین یک امر سیاسی نیست
مهشید رضایی نیز در پاسخ به انتقادهای مطرح شده درباره کتاب «زیارت‌های پیاده در جهان معاصر (نگاهی جامعه شناختی)» توضیح داد و اظهار کرد: قرار بود این کتاب آیین‌های پیاده‌روی را معرفی کند. در ایران مردم تصور می‌کنند زیارت پیاده‌روی اربعین یک امر سیاسی و ساخته شده سیاست است و ارتباطی با جریان اجتماعی و مسائلی فرهنگی ندارد. یکی از دلایلی که این کتاب نوشته شد این است که مردم آن را بخوانند و به این نتیجه برسند که این زیارت‌ها در جهان نیز وجود دارند و این مساله ربطی به سیاست ندارد و می‌تواند یک امر فرهنگی باشد و در بین همه مردم جهان و همه ادیان وجود دارد. همچنین بسیاری از مناسکی که در این زیارت‌ها انجام می ‌شد با هم شباهت‌هایی دارند. این کتاب می‌تواند سوال عموم مردم را نسبت به پیاده‌روی اربعین پاسخ دهد.



او درباره کیفیت پایین عکس‌های چاپ شده در کتاب عنوان کرد: تلاش شد بهترین عکس‌ها که پویایی بهتری دارند برای چاپ انتخاب شوند. نقشه‌ها و عکس‌های زیادی موجود بود اما به دلیل بی‌کیفیت بودنشان امکان استفاده از آنها فراهم نبود. برای پیدا کردن این عکس‌ها به افراد خاصی دسترسی نداشتیم چرا که به زبان‌های مختلفی صحبت می‌کردند. بنابراین با جست‌وجو سعی کردیم بهترین عکس‌ها را پیدا کنیم. هرچند من هنوز کتاب چاپ شده را ندیدم و نمی‌دانم وضعیت چاپ عکس‌ها به چه صورت است.

 

مهشید رضایی در پایان گفت: این کتاب صرفا برای قشر دانشجو یا  پژوهشگر نوشته نشده است بلکه  علاقه مندان به حوزه زیارت و پیاده روی های زیارتی نیز می توانند از این کتاب استفاده کنند.  به همین دلیل از ذکر مباحث تخصصی و نظری خودداری کردیم و جلوی زیاده‌گویی را گرفتیم تا از خستگی خواننده جلوگیری کنیم. درباره همه زیارت‌ها منابع و مطالب به یک شکل وجود ندارد و هیچ کدام منبع فارسی ندارند و هر کدام به زبان‌های مختلفی نوشته شده‌اند که ما به همه آنها تسلط نداریم.