عکس‌های کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» گوشه‌ای از زندگی عشایر است
23/06/1400 10:59

علیرضا فرزین در نشست معرفی و بررسی کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» گفت: نگاه من به عکس، تصویر صرف نیست بلکه من هر عکس را داستانی از واقعیت می‌دانم. در این کتاب، عکس‌هایی را کنار هم چیده‌ام که گوشه‌ای از زندگی عشایر است و همه زندگی آن‌ها نیست.

به گزارش روابط‌عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست معرفی و بررسی کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» دوشنبه (بیست‌ودوم شهریورماه ۱۴۰۰) با حضور علیرضا فرزین (مولف کتاب، عکاس و پژوهشگر مردم‌شناسی)، سکندر امان‌الهی بهاروند (مولف کتاب، انسان‌شناس و استاد بازنشسته دانشگاه شیراز و استاد مدعو دانشگاه هاروارد)، حمیدرضا دالوند (منتقد، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) و حسن غفاری (منتقد، مدرس عکاسی و متخصص عکاسی عشایر) در خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار و به صورت زنده از آپارات و پلتفرم اسکای روم پخش شد.

 

ضرورت ثبت شیوه زندگی عشایر برای آیندگان

در ابتدای این نشست سکندر امان‌الهی بهاروند درباره محتوای کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» توضیح داد و گفت: این کتاب درباره عشایر کُرد و لُر است و در آن به جنبه‌های لُر و عشایر پرداخته شده است. عکس‌های موجود در این کتاب که مربوط به زندگی عشایر است از سوی علیرضا فرزین ثبت شده‌اند. من واژه «کوچ‌نشینی» را به جای عشایر به کار می‌برم چرا که زندگی عشایری یک نوع خاصی از شیوه زندگی است که در حال از بین‌رفتن است.

 

او ضمن بیان پیشینه‌ای از شیوه‌های زیست انسان از ابتدا تاکنون اظهار کرد: کهن‌ترین انسان‌ها حدود پنج میلیون تا سه میلیون سال پیش می‌زیستند؛ در این دوره انسان‌ها با حیوانات زندگی می‌کردند و سپس انسان‌ها شروع به ساختن ابزارها کردند و شیوه زندگی تغییر پیدا کرد. این شیوه زندگی شامل مراحلی همچون شکار و گردآوری، آغاز کشاورزی و در نتیجه پیدایش زندگی عشایری است که به تدریج به عنوان یک نیروی قدرتمند در بعضی از مناطق حاضر می‌شوند. به طوری که اگر تاریخ ایران را بررسی کنیم، می‌بینیم که یا عشایر قدرت را به دست گرفته‌اند یا گروهی با همکاری عشایر به قدرت رسیده‌اند. بعد از پیدایش عشایر خط، دولت و شهرنشینی ظاهر شدند و در نتیجه شاهد بروز زندگی عشایر شهری هستیم. در نتیجه آغاز انقلاب صنعتی در غرب، تحولات عظیمی در زندگی انسان ایجاد می‌شود و جامعه یکجانشین به قدرت می‌رسد و به تدریج جوامع دیگر از جمله ایران را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

 

وی همچنین ادامه داد: عشایر ایران در حال نابودی است و درصد کمی از آنها در ایران باقی مانده است و با این وضعیت ما در آینده، عشایری نخواهیم داشت. در نتیجه مردم کنجکاو خواهند شد که درباره آنها و شیوه زندگی‌شان بیشتر بدانند. ما برای جوابگویی به این نیاز زندگی عشایر را ثبت کردیم و تصاویر متنوعی از جنبه‌های مختلف عشایر بختیاری لُر را تهیه کردیم تا برای آیندگان باقی بماند.

 

جامعه از شیوه زندگی عشایر الگو بگیرد

در بخش بعدی نشست معرفی و بررسی کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» علیرضا فرزین با اشاره به مدت زمان انتشار کتاب اظهار کرد: حدود سی سال پیش قرار بود این کتاب منتشر شود اما شانس با من یار بود و این اتفاق رخ نداد چرا که اگر این چنین می‌شد اکنون شاهد انتشار کتاب به این شکل و محتوا نبودیم. در این مدت در کنار استادانی همچون سکندر امان‌الهی بهاروند و دیگر دوستان قرار گرفتم و از هر کدام مطالب بسیاری یاد گرفتم. در نتیجه با دید بازتری به موضوع نگاه کردم.

 

 او با تاکید بر اینکه نگاه من به عکس، تصویر صرف نیست، تصریح کرد: من هر عکس را داستانی از واقعیت می‌دانم. در این کتاب، عکس‌هایی را کنار هم چیده‌ام که گوشه‌ای از زندگی عشایر است و همه زندگی آن‌ها نیست. این کتاب در طول چهل سال جمع‌آوری، ثبت و ضبط شده است در صورتی که اگر از آن حمایت می‌شد و سایر دغدغه‌ها نبود ممکن بود در مدت دو سال آماده انتشار شود. در روزگار کنونی تغییر به سرعت رخ می‌دهد از این جهت که عکس‌هایی از چهل سال پیش ثبت شده‌اند که اکنون اثری از آنها وجود ندارد. این کتاب فهرستی است از آنچه که در زندگی عشایر وجود دارد و همه زندگی آن‌ها نیست.

 

 فرزین همچنین گفت: با نگاه مردم‌نگارانه که یک نگاه ژرف‌نگر است به پدیده‌های مختلف زندگی نگاه و آنها را ثبت کنیم چرا که بسیاری از تکنولوژی‌های زندگی ما برگرفته از زندگی گذشته است و ما نسل به نسل بر شانه‌های خود ایستاده‌ایم. در زندگی عشایر تکنولوژی‌ها در سازگاری با طبیعت به کار گرفته شده است و چیزی نمی‌بینیم که در تخریب و تضاد با طبیعت باشد این امر مهم قابل عرضه به جامعه کنونی است اما ما زندگی عشایری را یک زندگی عقب مانده تلقی می‌کنیم.

 

مولف کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» در ادامه مطرح کرد: داستان‌های این کتاب تلنگری به دانش و تجربه‌های گران‌بهایی است که در زندگی عشایری نهفته است. عشق، عاطفه، پای‌مردی، اخلاقیات، صنعت و... در این شیوه، زندگی موج می‌زند و ما می‌توانیم از همه آن‌ها برای زندگی کنونی خود الگو بگیریم. لحظه به لحظه این زندگی درس، دانش و تجربه‌هایی است که می‌توانیم آنها را به روز کنیم. به عبارتی ما باید تلاش کنیم اخلاقیات که عنصر مهمی برای حفظ و پایداری ایران است را از عشایر الگو بگیریم.

 

او همچنین گفت: امروزه مردم‌نگاری به عنوان یک علم، علم شناخت جامعه است و مدیریت کشوری قوی است که برای پیشبرد اهداف خود از این علم استفاده کند. اگر در این کتاب رنج را گفته‌ام درمان را هم گفته‌ام. در این نوع شیوه زندگی زن و مرد در کنار هم زندگی می‌کنند اما همدلی، صداقت و درستی در بین آنها وجود دارد. همچنین در این جامعه کوچک بین افراد اعتماد وجود دارد و چرخه اعتماد می‌چرخد و همه در کنار هم یک زندگی سخت را مدیریت می‌کنند.

 

فرزین در پایان سخنان خود گفت: این کتاب باید از سوی جوانان و کسانی که دوست دارند به جامعه خدمت کنند به کتاب‌های زیادی تبدیل شود. هزینه‌هایی برای جامعه عشایری انجام شده است اما آنها همچنان نیازهایی دارند. ما در جامعه مردم‌نگاری نداریم و مردم‌نگاری عشایر در جامعه شناخته شده نیست.

 

عکاس نگاه کارت پستالی ندارد

در ادامه این نشست حسن غفاری انتشار کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» را یکی از افتخارات نشر مکتوب کشور در حوزه علوم اجتماعی دانست و بیان کرد: آقای فرزین چهل سال است که با دیدگاه مردم‌نگاری عکاسی می‌کند و در این کتاب از مطالب علمی استاد سکندر امان‌الهی بهاروند بهره‌مند شده است. تمام عکس‌های این کتاب داستان، شرح و توضیحاتی دارد و 322 عکس و داستان در حدود 390 صفحه گردآوری و در اختیار علاقه‌مندان قرار داده شده است.

 

وی با اشاره به کتاب‌هایی که قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران درباره عشایر نوشته شده‌اند، مطرح کرد: زمانی که نصرالله کسرائیان کتاب «عشایر ایران» را منتشر کرد این اثر به الگویی برای سایر پژوهشگران تبدیل می‌شود تا آنها نیز به سمت پژوهش‌های علوم اجتماعی بروند. در نتیجه موضوع عشایر به حدی جالب می‌شود که به عنوان موضوع فیلم‌سازی به آن توجه نشان داده می‌شود.

 

این منتقد همچنین عنوان کرد: آقای فرزین با روحیات و فضای عشایری آشنا است و در میراث فرهنگی مشغول به خدمت است و با ایل، عشایر، کوچ، مسیرکوچ و... آشنایی دارد؛ این آشنایی باعث می‌شود ایشان را صرفا به عنوان یک عکاس گذار نبینیم بلکه چهل سال تلاش می‌کند و اطلاعات جمع‌آوری می‌کند و آنها را با هم‌فکری بزرگان علوم اجتماعی در قالب کتاب در اختیار آیندگان قرار می‌دهد. در عکس‌های این کتاب دوره‌های مختلف سنین از کودک و نوجوان و بزرگسال و.. را می‌بینیم. همچنین صفا، صمیمیت، همدلی، تعامل، زندگی، امید و... در این عکس‌ها نمایان است.

 

او ادامه داد: یکی از موضوعاتی که کتاب را جالب کرده است عکس‌های یادگاری است که کاملا آگاهانه به آنها توجه شده است. این امر نشان می‌دهد عکاس با آن‌ها ارتباط برقرار کرده است. مطالعه این کتاب را به علاقه‌مندان عکاسی و مردم‌نگاری پیشنهاد می‌کنم و به طور حتم این کتاب به عنوان منبع و الگو در بین دانشگاهیان معرفی خواهد شد. تنها نقدی که می‌توان به کتاب وارد کرد این است که در آن به حضور پررفت و آمد عشایر برای تامین معیشت و اقتصاد عشایر در فضای شهر اشاره‌ای نشده است و جای خالی این نگاه در کتاب احساس می‌شود.

 

حسن غفاری در پایان سخنان گفت: در حوزه مردم‌نگاری به یک نگاه چهار فصل نیاز داریم که در جریان موضوع‌های مختلف باشد. عده‌ای تصور می‌کنند عکاسی مردم‌نگاری به این صورت است که فقط باید در فضای روستایی و عشایری عکاسی انجام شود در حالی که اینگونه نیست بلکه عکاس مردم‌نگار به زندگی آینده مردم نگاه می‌کند. این نوع عکاسی تاثیر عمیق‌تر و طولانی مدت‌تری برجای می‌گذارد. در این کتاب، تصویرهای از شب، روز، تولد، کار، تلاش و... می‌بینیم و عکاس نگاه کارت پستالی ندارد. او در عکاسی از ابتدا تا زمان کنونی از اسلاید، نگاتیو و دیجیتال برای عکاسی استفاده می‌کند.

 

نوع نگاه در مردم‌نگاری اهمیت دارد

حمیدرضا دالوند از دیگر سخنرانان این نشست اظهار کرد: آقای فرزین یک هنرمند است که در ساحت هنر به کارش رسیدگی می‌شود. او یک مردم‌نگار، انسان‌شناس و پژوهشگر است که برای تاریخ مردم‌شناسی ما تلاش زیادی می‌کند.

 

او با اشاره به پیشینه عکاسی در ایران و زمینه‌های رشد و شکوفایی آن تصریح کرد: در دوران انقلاب اسلامی، عکاسی خبری رشد پیدا کرد و انقلاب اسلامی زمینه‌ای شد تا در دهه شصت و هفتاد به بعد که دوران شکوفایی هنر و ادبیات بعد از انقلاب اسلامی بود، آثار ارزشمندی در جامعه ما خلق شدند. من آقای فرزین را یک عکاس و هنرمند خودساخته‌ای می‌دانم که هنر را در خدمت مردم‌شناسی به کار گرفت و به درستی از دوربین برای ثبت و ضبط تمام ابعاد وجودی یک جامعه استفاده کرد.

 

وی همچنین بیان کرد: صرف به کار گرفتن یک ابزار برای مردم‌نگاری کفایت نمی‌کند بلکه نوع نگاه مهم است. دوربین آقای فرزین از اندیشه‌های او جلوتر است. عکس‌هایی که امروز در کشور وجود دارد می‌تواند میراث مردم‌شناسی ما باشد که باید آنها را جمع‌آوری و ثبت و ضبط کنیم.

 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پایان گفت: کتاب «عشایر لُر؛ بختیاری و لرستان» دو وجه دارد؛ یک وجه آن پژوهشی است و وجه دیگر، آن است که آقای فرزین در این کتاب توانسته با تصویر، روحیات انسان را مطرح کند. هنر فرزین این است که شادی و غم را با هم نشان می‌دهد. آقای فرزین با چشم‌هایش فکر می‌کند و او یک عکاس انسان‌شناس است. زنان و کودکان در این کتاب به وفور نشان داده شده است چرا که این شیوه زندگی متکی به زنان است. آقای فرزین انسان‌شناسی است که دوربین را در خدمت به مسائل انسان‌شناسی به کار می‌گیرد.